Dr. Gülbahar Keskin
İstanbul Üniversitesi Bakırköy Sağlık Yüksekokulu

Ekstravazasyon, vezikant veya iritan kemoterapötik
ajanların damar içi uygulanması sırasında çevre dokulara
sızması ile ortaya çıkan doku harabiyeti olarak
tanımlanabilir (1, 3).
Damarın dikkatli şeçilmesi ve damardan sete kan gelmesinin
gözlenmesi, ekstravazsyonun önlenmesinde çok önemlidir.
Patogenez
- Nükleik asitlere bağlanan ajanlar kronik ve birbirini takibeden
doku hasarı ve progresif ülserasyona yol açabilirler.
- Lokal eritem,ağrı endürasyon, inflamasyona yol açmadan
gittikçe genişleyen nedbe dokusu ve nekrotik ülserler
haftalar,hatta aylarca devam edebilir.
- Nekrotik hücrelerden ilacın devamlı salınması sağlıklı
dokuyu da hasara uÄŸratabilir.
- Altta yatan kas,fasya kemik ve tendona kadar ilerleyebilir.
- Fonksiyon kaybı oluşabilir.
- Kontraktür görülebilir.
- Sinir hasarına neden olabilir.
- Ä°mmunosupresif hastalarda infeksiyon ve bakteriyemi
de eklenebilir (1, 6).
Ekstravazasyon için risk faktörleri şunlardır (1, 3):
• Tedaviyi uygulayan kişinin becerisi,
• İğne ya da kanülün takıldığı venin durumu,
- Küçük çaplı narin venler
- Hastanın uzun süre intavenöz ilaç tedavisi olması
- Bir vene birçok kez girilmiş olması
- Aksiller bir cerrahi girişim sonucu ven girişinin sınırlı
olması
• Vasküler bütünlüğü zayıflamış olan çocuk hastalar
• Beden ısısında değişmeler,
• Kan basıncınca da yükselmeler,
• İlacın konsantrasyon yoğunluğu,
• İlacın vezikant potansiyelinin yüksek olması,
• Kateter veya iğnenin türü ve yerleştirilen iğnenin yanlışlıkla
damar içinde oynatılması,
• IV tedavinin uygulanacağı venin seçimi,
• Hastada var olan IV setin değişik amaçlar için kullanılması,
• Daha önceki İV tedaviye bağlı skleroz,
• Tek ekstremiteyele sınırlı ven kullanımı,
• Daha önce ekstravazsyona bağlı doku hasarının olması.
Ekstravazasyonda belirtiler
Ekstravazasyonun belirtileri infüzyon sırasında ya da birkaç
gün sonra ortaya çıkabilir.
Ödem
Yaygın sertlik
Doku hasarı
Ağrı
Yanma
Batma gibi bulgulara rastlanabilir
Yaygın nekroz
Başlangıçta minimal düzeyde olan doku hasarı, 3-5 gün
sonra ekstravazasyonun olduÄŸu enflamasyon ve dokunmakla
ağrı hissedilmesi gibi hücresel zedelenmenin tüm belirtilerini
gösterir (3, 5).
Damar içi kemoterapi uygulamalarının 12.-14. günlerde
ise, sınırlarda belirli açık ülserasyon ve eskar oluşumu ile doku
hasarının kapsamı ortaya çıkar (1).
Kanserli çocuk hastalarda kemoterapötik ajanların ekstravazasyonu
çok sık olmamasına rağmen, çocuk ve ailesinde büyük
bir stres oluşturabilir.Çocuğun tedavi sürecini ve yaşam
kalitesini etkiler (3).
Bu nedenle ekstravazasyonun oluşumundaki risk faktörlerini
bilmek ve koruyucu önlemleri almak hemşirelik yaklaşımı
için son derece önem taşımaktadır.
Tedavi
Krıterler
Venın sık kullanımı
Tedavinin uyÄŸunluÄŸu
Uygulama ÅŸekli
Damar bütünlüğün bozulması
Hasta seçimi rol oynamaktadır.
Ekstravazasyondan şüphelenildiği takdirde ilaç hemen
durdurulmalıdır.
Antirasiklin ekstravazasyonu
• Hemen buz paketleriyle o bölgeye 24 saat boyunca
hastanın tolere edebileceği ölçüde soğuk uygulama
• Ekstreminin istirahat ve elevasyonu
• Fazla miktarda ilaç ekstraveze olmuşsa veya 48.saate
progresif ağrı,şişlik ve ülserasyon gelişmiş ise agresif
debridman gerekebilir.
Mekloretamin ekstravazasyonu
Ciddi doku nekrozuna neden olur, ancak antrasiklinlerin
tersine kronik ve progresif değildir.İzotonik solüsyonu içinde
0.17 M sodyum tiyosulfat solüsyonundan tekrarlayan 5-6
ml’lik enjeksiyonlar yeterli olabilir.
Vinka alkaloidleri ekstravazasyonu
Hücresel nükleoproteine bağlanmayan vinka alkaloidleri
gibi ilaçlardaki ekstravazasyonda görülen hasar daha hafiftir.
Antrasiklinlerin aksine ılık kompres ekstravazasyon bölgesine
lokal hyaluronidaz 150-900 U. enjeksiyonu ile ilacın daha
geniş alana dağılmasının önlenmesi.
Lokal konsantrasyonun azalması sağlanır.Steroid enjeksiyonu
ve soğuk tatbikat doku hasarını arttırabilir.
Kemoterapötik ilaçları uygulamadan önce
• İnfüzyon odağını çevreleyen dokuların bütünlüğünü
deÄŸerlendirmeli,
• Hastaya uygulama esnasında ve sonrasında oluşabilecek
belirtileri açıklamak,
• Çocuğun ailesine gelişebilecek komplikasyonları haber
vermesini söylemek( ağrı, batma, yanma, kaşınma gibi)
Hemşire ektravazasyon olasılığını azaltmak için
uygulama esnasında
• Kemoterapötik ilaçlar ve ekstravazasyonun belirtileri
konusunda bilgi sahibi olmalı, aynı zamanda yeni gelişmeleri
yakından takip etmelidir.
• En uygun veni seçmelidir (eklem bölgesine yakın venden
uygulama yapılmamalıdır).
• Vene bir defada girmelidir.
• Port veya çok amaçlı katater takılmalıdır.
• Kemoterapi uygulama sırasında iğneyi hareket etmeyecek
ÅŸekilde sabitleÅŸtirmelidir.
• Her ilaç arasında 3-5 ml., infüzyon bitiminde ise 8-10
ml. Serum fizyolojik vererek irigasyonu sağlamalıdır.
• Kemoterapötik ajanı, prospektüste belirtilen en uygun sulandırma
ve uygulama yöntemlerine göre verilmelidir.
• Hastayı rahatsızlık yönünden çok sık sorgulamalıdır.
• Uygulama sırasında sık olarak kanın geri gelmesini,
akış hızını ve infüzyon odağını kontrol etmelidir. Ayrıca
kızarıklık, solgunluk, kabarcık ve şişlik yönünden
gözlenmelidir.
• En küçük bir ekstravazasyon belirtisi veya şüphesinde
uygulamayı kesmelidir.
Ekstravazasyonda hemşirelik yaklaşımı
* Kemoterapi uygulaması hemen durdurulmalıdır.
* İğne veya kanül yerinden oynatılmadan başka bir enjektörle
ilaç aspire edilmelidir aspire edilen miktar kaydedilmelidir.
* Verilen ilacın antidotu varsa uygulamalıdır.
* İğne basınç yapılmadan dikkatle çıkarılmalıdır.
* Enjeksiyon yeri steril bir sarığı ile bastırılmadan edilmeli
sarılmalıdır.
* Ekstravazasyon alanı immobilize edilmelidir.
* Kol kalp seviyesi üzerine çıkacak şekilde yükseltilerek,
mümkünse 48 saat bu pozisyonda durması sağlanmalıdır
* El veya kolun hareket etmesi için egzersiz çalışmalarına
başlamalı
* Hasta cesaretlendirilmelidir. tedavinin sürdürülmesinin
önemi büyüktür.
* Ekstravazasyona neden olan ilaç için yazılı standartlara
uygun şekilde sıcak veya soğuk uygulama yapılmalıdır.
* Literatürlerde sıcak soğuk kompresin değişik uygulama
süreleriyle ilgili çeşitli öneriler bulunmaktadır. Örneğin,
bazı otoriteler 3 gün boyunca 6 saatte bir 20 dk için soğuk kompres uygulanmasını önerirken, bazıları
da ekstravazasyondan sonraki ilk 24 saatte sürekli
soğuk kompres uygulanmasını önermektedirler. Sıcak
kompres uygulanmasında ise (vinca alkaloidlerin
ekstravazasyonda), antidot uygulandıktan hemen sonra
sadece 60 dk.lık bir süre içinde önermektedirler.
* Hasarlı alanda ağrıyı azaltmak için etil klorür sprey uygulanabilir.
* Eritem kayboluncaya kadar günde 2 kez steroidli krem
uygulanabilir.
* 72 saat ağrı halen devam ediyorsa, plastik cerrahi konsültasyonu
gerekebilir. Belirlenen nekrotik dokuların çıkarılmasında
eksizyon, debridman, ve deri grefti uygulanabilir.
Cerrahi işlem hemen ağrıyı durdurur ( 2, 4, 5).
Tüm girişimlerin hastanın tıbbi kaydında yer alması gereklidir.
• Adı-soyadı
• Tarih ve saat
• Venöz girişim türü ve yeri
• İlacı uygulama tekniği
• Ekstravazasyona uğrayan ilacın yaklaşık miktarı
• Hastadaki belirtiler ve odağın görüntüsü
Ekstravazasyonda uygulanan hemşirelik girişimleri ve sonuçları
yazılmalıdır (1, 4).