Bir amaca ulaşmak amacıyla izlenen yola yöntem, bütün bilimlerin insanı ve doğayı açıklamak üzere izledikleri yola ise bilimsel yöntem denir. Bilimsel yöntemin dayandığı iki temel akıl yürütme biçimi vardır:


Tümevarım: Tek tek olaylardan hareket ederek genel sonuçlara ulaşma biçimindeki bu akıl yürütme yoluna göre, yapılan çok çeşitli gözlem ve deneylerdeki ortak noktalar, ana ilkeler saptanır. Başka bir deyişle özel olaylardan, o olayları oluşturan genel yasalara varılır. Fizik, kimya ve biyoloji gibi pozitif bilimler tümevarım yöntemini kullanırlar.


Tümdengelim: Genel ilkelerden hareket ederek özel durumları açıklama biçimindeki bu akıl yürütme yolunda ise gözlem ve deneyler sonucu elde edilmiş bir genel ilke ayrı ayrı olaylara uygulanır. Başka bir deyişle genel yasadan, özel olaylara varılır. Matematik ve mantık gibi formel bilimler tümdengelim yöntemini kullanırlar.
Bilimsel düşünüşün ve bilimsel yöntemin temelinde yer alan bu iki akıl yürütme (uslamlama, çıkarsama) biçimine tüm bilimler başvurur. Her bilim dalı, kendi inceleme alanına uygun olan akıl yürütme biçimini ve araştırma tekniklerini tercih eder. Organizmanın davranışlarını inceleyen psikoloji de konusuna uygun yöntem ve teknikleri kullanır.
Bilim, neden-sonuç ilişkilerinin saptanmasıyla oluşur. Bilim, olayların ancak belirli nedenler sonucunda meydana geldiğini kabul eder. Her olayın belirli bir nedeni vardır. Belirli nedenler, belirli koşullar altında aynı sonucu meydana getirir. Pozitif bilimlerin kabul ettiği bu ilkeye determinizm (gerekircilik) denir. Bu ilke, olaylar arasında nedensellik ilişkileri kurmayı ve bu ilişkileri gözlem ya da deney yoluyla teori ve yasalar hâline dönüştürmeyi sağlar. Günlük dilde ön koşullara neden, bunları izleyen olaylara sonuç denir. Bütün doğa olaylarında olduğu gibi psikolojik olaylar arasında da oldukça gerekirci ilişkiler vardır. Belirli koşulların belirli davranışlara yol açtığı anlaşılmıştır. Bu ilişkilerin sonunda bazı psikolojik yasalar saptanmıştır. Bununla birlikte, psikolojik olaylar arasındaki ilişkiler, fiziksel bilimlerdeki kadar dakik olarak ölçülememekte, sonuçta; oluşturulan kurallar da fiziksel bilimlerdeki kadar kesin ve yalın olarak ortaya konamamaktadır.
Bilimsel çalışmalar sistemli araştırmalara dayanır. Amaç, belirlenen problemi, hataları eleyerek atlama yapmaksızın çözümlemektir. Aksi hâlde çözümlenmemiş problemler, açıklanmamış konular sonucun geçerliliğini ortadan kaldırır.


Araştırma, bir sorunun yanıtını bilimsel yolla aramaktır. Bilimin kapsamına giren bilgilere ulaşmak amacıyla yapılan sistemli çabalara bilimsel araştırma denir.
Araştırma tasarısı oluşturulurken öncelikle araştırılacak olan sorun açık seçik biçimde ortaya konur ve konunun kavramsal sınırları belirlenir.
Bilimsel yöntem, bilimsel araştırmada kullanılan genel yaklaşımdır. Araştırmada, bilimsel yöntemi uygularken kullanılan bilgi toplama aracına ise araştırma tekniği ya da veri toplama tekniği adı verilir. Araştırma teknikleri araştırılacak konu hakkında bilgi toplamayı amaçlar. Bu bilgiler, araştırmada elde edilen verilere dayanır. Veri, değişik kaynaklardan derlenebilen, üzerinde inceleme yapılabilen, işlenmemiş ham bilgilerdir. Bilimsel araştırmalarda bir ya da daha çok araştırma tekniği kullanılabilir.
Özetle amaca ulaştıran yol, bilimsel yöntem olarak ifade edilir. Bilimsel yöntem; olayları tanımak, açıklamak ve yasalara varmak amacıyla izlenen sistemli bilgi edinme yoludur. Bilimsel yöntemde gözlem, hipotez, kuram ve yasa olmak üzere çeşitli evreler bulunmaktadır.


Gözlem, araştırmanın ilk adımını oluşturur ve araştırma süresince çeşitli biçimlerde varlığını sürdürür. Problemin belirlenmesinde, hipotezin oluşturulmasında, uygun yöntemlerin seçilmesi ve uygulanmasında gözlem önemli rol oynar.


Hipotez (denence), incelenmekte olan nesneler ya da olayların nedenleri ve ilişkileri hakkında yapılan geçici açıklamadır. Hipotez, araştırmacının bilgi, gözlem ve sezgilerine dayanır. Örneğin; "Üniversite giriş sınavlarına giren öğrencilerin kaygı düzeyleri, sınavlara girmeyenlerden yüksektir." Böyle bir hipotez gözlemlere dayanarak geliştirilir.
Bir araştırmada hipotezden ya da hipotezlerden yola çıkılmadıkça, araştırmada ne arandığını ve ne gibi bilgilerin sağlanacağını bilmek zordur.

Kuram, birbiriyle ilgili olan birkaç hipotezin anlamlı bir bütün olarak toplanması ve belirli olayları açıklamasıdır. Kuram, hipotezlerin deneylerle doğrulanması sonucunda elde edilir. Hipoteze göre kuram, gerçeğe daha yaklaşmış bir açıklama biçimidir. Örneğin; psikodinamik kurama göre, insan davranışlarını bilinç dışı yaşantılar yönlendirir. Davranışçı kurama göreyse insan davranışlarını, öğrenme belirler. Buna benzer şekilde aynı olguyu açıklayan karşıt kuramlar olabilir.


Yasa, kuramın unsurları arasındaki ilişkinin matematiksel bir kesinlikle ifade edilmesidir. Kuramlara göre daha kesin sonuç verir.

Hipotez belirlendikten sonra, sonuca ulaşabilmek için çeşitli veri toplama yöntemleri kullanılır. Toplanan veriler değerlendirildikten veya denendikten sonra hipotezin doğru olup olmadığı ortaya çıkar. Bu yöntemler; betimleyici ve tanımlayıcı yöntemler, deneysel yöntemler, korelasyonel yöntemler olarak sınıflanabilir.