Tanımı

Psikoteknik veya psikometri: Psikoloji biliminin verilerinin matematik ve istatistiğe uyarlanmış biçimiyle ortaya çıkmış olan bir bilim disiplinidir. Psikometri; psikoloji, sosyal psikoloji, işletmecilik, eğitim bilimleri, antropoloji ve siyaset bilimine de uygulanabilen bir yaklaşımdır. Biz bu dersimizde işletmelerdeki uygulanış biçimini inceleyeceğiz.
Psikoteknik kavramı dilimize Fransızcadan, Psikometri kavramı ise İngilizceden geçmiştir. Her iki kavram da Türkçemizde kullanılabilmektedir ve anlamları da aynıdır.
Psikometri esas olarak ölçüm konusu üzerinde durur. İnsanlara ait beşeri ve sosyal özellikleri inceler. Ölçme, insanlara ait herhangi bir özelliğin sayılara veya simgelere dönüştürülerek yorumlanması işlemidir. Psikometride sayısallaştırma, matematik ve istatistik analizler ön plandadır. İstatistiki teknikler ve temel matematiksel işlemler bilinmeden psikometri kavranamaz.
Kapsamı

Bireysel açıdan psikometri bireysel tüm süreçlerle ilgilidir. Psikometrinin ilgi alanını dar ve geniş çerçevede inceleyebiliriz. Dar çerçevede psikometri bireylerin bilgi, yetenek, beceri ve kişilik özelliklerinin ölçümüyle ilgilidir. Geniş çerçevede baktığımızda ise insanla ilgili her tür ölçüm ve değerlendirme psikometrinin ilgi alanı içinde değerlendirilir. Geniş çerçevede; algılama, öğrenme, beceri, yetenek, zeka ve ilgiler psikometrinin konusu içinde ele alınır. Yine, sosyoloji bilim disiplini açısından grupların davranışı, grupların eğitimi, grupların topluca sergiledikleri tavırlar ve grupların motivasyonu psikometrinin ilgi alanı içinde kalır. Antropolojik ve kültürel açıdan örgütlerin kültürel özellikleri, örgütlerin morali, örgütlerin stresi, insanların yeterliliği, iş kazası yapma yatkınlığı, çalışanların yorgunluk dereceleri gibi konular da ölçülebilir olması nedeniyle psikometrik analizlerdir.
Psikometri, insanı ilgilendiren bilim disiplinleri ile yakından alakalıdır. İstatistik ve Matematik ile olduğu kadar Araştırma Yöntem Bilimi ile de ilgilidir. Bazen Antropoloji, Sosyoloji ve Sosyal Psikoloji ağırlıklı yaklaşımlara sahip olabilir. Psikometri esas olarak bir yaklaşım ve değerlendirme biçimidir. Her bilim dalı kendi amaçları çerçevesinde psikometriden daha fazla yararlanabilir. Psikometrinin sınırları net ve kesin çizgilerle belirlenmemiştir. Ancak biz bu dersimizde psikometriyi dar çerçevede ele alıp işleyeceğiz ve esas olarak (a) bireyin bilgisel özelliğini, (b) yetenek ve becerilerini, ayrıca (c) tutum ve kişiliğini ölçmek ve değerlendirmek için kullanılan bir yaklaşım veya bilim disiplini olarak değerlendireceğiz.
Uygulama Alanları

Psikometrinin işletmelerdeki uygulama alanlarını sık kullanılan alanlar ve nadir kullanılan alanlar olmak üzere iki bölüm halinde inceleyebiliriz:

Sık kullanılan alanlar:
· İşe elaman alımında ve personel seçiminde.
· Hizmet içi eğitim uygulamalarında.
· Yükseltme ve ilerletme uygulamalarında.
· Performans değerlendirmede.
· Yöneticilerin ve profesyonellerin kişilik özelliklerinin tanımlanmasında.
Nadir Kullanılan alanlar:
· Maaş ve ücret düzeyinin takdir edilmesinde.
· Kişiye özgü maaş ve ücret artış oranının takdir edilmesinde.
· Prim ödemelerinde.
· İş kazalarının önlenmesi için yetenek ve becerilerin ölçülmesinde

Psikometri geniş kapsamlı olarak değerlendirilirse:
· Müşteri memnuniyeti araştırmalarında.
· Personel memnuniyeti araştırmalarında.
· İş analizi ve iş değerlendirmesi uygulamalarında.
· İşletme analizi çalışmalarında.
· Kişilerin tutum ve değerlerinin araştırıldığı çalışmalarda kullanılır.

Psikometrinin kullanılma alanları işletmenin kurumlaşma düzeyine göre değişir. Kurumlaşan işletmeler psikometriyi kurumlaşmayan ve küçük işletmelere göre daha fazla kullanırlar. Psikometriyi kullanım veya bu yaklaşımdan yararlanım derecesi işletmede bu konuda yetişmiş uzman olmasına, işletmenin bu konuda dış danışmanlık alma derecesine ve kurumsal bilinç düzeyine göre değişir.
Kullanılan ölçüm Araçları

Psikometri ölçüme dayandığından öncelikle bu yaklaşımda kullanılan ölçüm araçlarını tanımamız gerekir. Ölçüm araçlarının başlıcaları aşağıdaki gibidir:

Mekanik aletli testler. Gerçek hayatta belirli aletlerle çalışırken gösterilen davranışların minyatürize edilmiş aletlerle ölçümü sistemine dayanır. Örneğin, araba kullanımı olgusu minyatürize edilmiş mekanik aletli bir testle ölçülebilir. Gerçek hayatta araba kullanırken birçok davranışı gösteririz. Direksiyonu çevirir, pedala basar, ışıkları kontrol ederiz. Böylece birden fazla hareketi aynı anda yaparız. Bu hareketlerin minyatürize edilerek laboratuar ortamına alınmasıyla mekanik nitelikli bir aletli test geliştirilmiş olur. Bu tür bir mekanik aletli test hem algılama kapasitesini hem de refleksi birlikte ölçer. İş hayatında kullanılan pek çok aletli test vardır. Bunları daha sonra ileriki derslerimizde göreceğiz.

Kağıt-Kalem Testleri. Zihinsel yetenek ve becerileri ölçmek için kullanılan ölçüm araçlarıdır. Sorular ve cevaplar için geliştirilmiş basılı matbu formlardan ibarettir. Kişi önce soruyu okur ve daha sonra yanıt formuna sorunun cevabını işaretler. Genelde soru formları ve cevap kağıtları ayrı ayarı toplanarak değerlendirmeye alınır.

Elektronik Test Araçları. Aletli testlerin elektrikle çalışan ve bazen içinde elektronik devreler içeren şeklidir. Elektronik devreli, bilgisayarlı, bilgisayarsız olabilir. Örneğin, Polireaksiyograf Testi (Çoklu Tepki Testi), Sinizoid Testi bu gruba örnek olarak gösterilebilir.
Bilgisayarlı Testler. Bilgisayarlı testler üç grupta değerlendirilir: (a) Bilgisayar temelli testler, (b) bilgisayar uyarlı testler, (c) İnternet temelli testler. Bunlardan bilgisayar temelli testler kağıt kalem ele alınmadan bilgisayar ortamında gerçekleşen testlerdir. Kağıt kalem formunun bilgisayara alınmış olan biçimidir. İnicisi, Bilgisayar Uyarlı Testlerdir. Bu testler özel olarak hazırlanmış bilgisayar yazılımlarıdır. Bu testlerde kişinin zekasına göre sorular sorulur. Öncelikle üçüncü derecedeki zorluk derecesine sahip sorular sorulur. Katılımcı eğer doğru cevap verirsen zorluk derecesi artar. Katılımcı doğru cevap veremezse bu kez sorular kolaylaşmaya başlar. Bu tür testler, akıllı programlarla özel matematiksel formüller kullanılarak hazırlanmıştır. Üçüncüsü, İnternet ve çevrimiçi araçlardır. Bunlar da kendi içinde iki bölüme ayrılır. (1) anında sonuç veren testler ve (2) şirketin veri tabanında biriktirilen ve sonuçları daha sonra e-posta ile gönderilen testler. İkinci uygulama daha güvenilirdir ve genellikle bu uygulamalar ücretlidir.