Psikometrik yöntemle ölçülen özellikleri başlıca beş alanda sınıflandırıyoruz. Bu beş alan şunlardır:

BÄ°LGÄ°
YETENEK
BECERÄ°
KİŞİLİK
TUTUMLAR

Bilgi. İnsanların iş için başvurdukları alanda veya belirli bir süre çalıştıkları pozisyonda ne kadar bilgiye sahibi oldukları önemlidir. Genelde insanların bilgi hamalı olması istenmez. Önemli olan işe yarayacak ve kullanılacak bilgilerin edinilmiş olmasıdır. İş hayatı insanlardan ayaklı ansiklopedi olmalarını istemez. Bilgi, sorunlara ve problemlerle uyarlanıp çözüm getirdiği veya çözüm sağlayabildiği sürece kıymetlidir. İşteki pozisyona göre bazen yaygın ve genel bilgi önemli olurken, bazen de kristalize olmuş spesifik bilgilere sahip olma prim yapar.

Yetenek. Yetenekler genelde kalıtsaldır. Yetenek potansiyel olarak yapabilme kabiliyetini gösterir. Örneğin sözel yetenek, sayısal yetenek, ikna etme yeteneği, algılama yeteneği, ilişki kurma yeteneği potansiyel olarak pek çok alanda kişinin bazı şeyleri yapabileceği anlamına gelir. Yetenek kavramı beceri kavramı ile çok yakından alakalıdır. Pek çok durumda bir başarımın yetenek mi yoksa beceri mi olduğu konusu tam olarak netleştirilmez. Yetenek hamdır, geneldir, geniştir, kapsamlıdır, spesifik bir beceriyle sınırlandırılamaz. Birçok ilgili beceri bir araya gelerek yeteneği oluşturur. Yeteneğin sergilenmesi veya kanıtlanması için onu ortaya koyacak bazı becerilerin sergilenmesi gerekir. Yetenek genel bir özdür. Bir insan birden çok konuda, sadece belirli bir konuda veya bir grup konuda yetenekli olabilir. Okullarından yeni mezun olmuş gençlerde beceri değil yetenek araştırılır. Öğrenci okulda birçok şeyi öğrenmiştir. Bunların sentezi bir şekilde onun yeteneğine yansımış olmalıdır. Soyut değerlendirme kabiliyeti yetenekle ilgilidir ve yetenek büyük ölçüde akademiktir. Örneğin sözel yetenek, sayısal yetenek, üç boyutlu düzlemsel yetenek fiili becerilere değil bütünüyle zihnin kullanılmasına ve düşünme yetilerine dayanır. Ham, işlenmemiş yetenekler büyük ölçüde doğuştan gelir. Yetenekler eğitimle geliştirilse bile doğuştan gelen güçlü bir öz varlığını her zaman korumaya devam edecektir.

Beceri. Beceri zaman içerisinde deneme yanılma yoluyla, eğitimle, okul veya kurslarla belirli edinimleri kazanmadır. Beceride yapma önemlidir. Örneğin, güzel yazı yazma, güzel konuşma, matematik işlemleri hızlı yapma, hızlı daktilo yazma, insanları hoş karşılama ve onlara iltifat etme, güzel resim çizme, güzel şarkı söyleme becerileri tanımlar. Beceri kavramı ile yatkınlık kavramı bazen aynı anlamda kullanılır. Yatkınlık becerileri sergilemeye eğilimli olmadır. Beceride somut özellikler ağırlıklıdır, gözlenebilir kanıtlar vardır. Beceri alanları sayılamayacak kadar geniştir ve beceride performans vardır. Sonuçlar görülebilir niteliktedir ve ortadır. Başkaca bir şey söylemeye gerek yoktur.


Tutumlar. Tutumlar insanların eğilimlerini yansıtır. Eğilimler davranış biçimiyle ilgili, duygularla ilgili veya düşüncelerle ilgilidir. Pek çok vakada araştırmacılar;

insanların ne düşündüklerini merak etmişlerdir.
insanların nasıl bir tepki göstereceklerini ve nasıl bir davranış sergileyeceklerini merak etmişlerdir.
insanların hangi duygulanım biçiminde olduklarını anlamaya çalışmışlardır.

Psikometride tutumların ölçümü bilgi, yetenek ve beceriye göre daha zayıf ölçüm alanı olarak görülür. Ölçümler birey açısından değil grup ve topluluk açısından daha anlamlıdır. Bununla birlikte çeşitli zamanlarda tutum ölçümleri yapılarak çalışanların özelliklerinin daha yakından tanınmasına çalışılır. Çalışanların çeşitli konulardaki tutumları ölçüme konu olmuştur. Örneğin, çalışanların alkole, sigaraya, yöneticiye, müşteriye, arkadaşlarına, AB’ye, idama karşı tutumları ölçülebilir. Bunların her birine tutum objesi adı verilir. Ölçülebilecek tutum objesi çok çeşitlidir.

Kişilik. Kişilik ölçümü personel seçim kararını vermekten çok diğer seçim bilgilerini destekleyecek bir veri olarak kullanılır. Fakat kişilik testleri sadece personel seçimi amacına yönelik olarak kullanılmaz. Aynı zamanda işletme içinde personelin verimli olacağı alanları saptamak, personelin motivasyonunu sağlamak, personeli yönlendirmek, ilgi alanlarını tanımak, zayıf yönlerini saptamak, eğitim ihtiyacını tespit etmek amacıyla da kullanılabilir. Literatürde pek çok kişilik testi vardır. Önümüzdeki haftalarda bu konunun üzerinde daha ayrıntılı bir şekilde duracağız. Burada kişilikle ilgili bir diğer testten bahsetmemiz uygun olur ki bu test saygınlık testidir. Saygınlık testi kişilik testine benzer, fakat tek bayşına bir kişilik testi olarak değerlendirilemez. Diğer tüm testlerden önce uygulanan bu test ile kişinin işletmede suça meyilli olup olmadığı, hırsızlık yapma eğilimi, saldırganlık eğilimi, uyuşturucu kullanma gibi istenmeyen davranışlara eğilimli olup olmadığı araştırılır. Çağımızda pek çok işletme iş başvurusunda bulunan kişilere öncelikle saygınlık testi uygular. Bu testle kişinin ahlaki davranışları, sicili, alkol ve sigara kullanma durumu anlaşılmaya çalışılır. Önümüzdeki haftalarda bu test hakkında yine ayrıntılı bilgiler üzerinde duracağız.

Psikometrik yöntemle ölçülen özellikler tanımlaması yapılırken biz daha çok bilgi, yetenek ve beceri üzerinde dururuz. Çünkü bu ölçümler çok daha somut, güvenilir ve geçerli sonuçlar vermektedir. Literatürde bilgi, yetenek ve beceri tanımlaması kısaca BYB kısaltması ile anlatılır. Bazı yazarlar ise buna kişilik faktörünü de ilave ederek BYB-K tanımlamasını kullanırlar. Tutum kavramını ayrıca belirli bir kısaltmayla göstermeye gerek yoktur, çünkü bu kavram kişilik boyutunun içinde düşünülmektedir. Biz bu dersimizde genelde BYB kısaltmasını kullanacağız. Bu yaklaşım, kişilik faktörünü dikkate almadığımız anlamına gelmemelidir. Yazarlar anlatım kolaylığı sağlaması açısından genelde üç harfli kısaltmayı tercih etmişlerdir. BYB kısaltmasını içinde gerektiğinde kişilik ve tutum faktörünü de içeren bir terim olarak görüyoruz.