Çocuk ve ergenlerin bedensel ve ruhsal gelişimlerinin bilinmesi onların gösterdikleri tepkileri ve becerileri değerlendirmede çok önemlidir. Anne karnında gelişmeye başlayan ve doğumdan sonra yetişkinlik dönemine kadar süren gelişme dönemleri kişiden kişiye göre değişmekle birlikte genel özellikler sergilemektedir. Bu gelişme dönemlerini bedensel gelişme, zihinsel gelişme ve duygusal gelişme olarak ayrı ayrı ele alabiliriz. Aslında bu dönemlerin tümü içiçe geçmiş ve birlikte syretmektedir. Ancak izleme açısından kolaylık sağlamak amacıyla ayrı başlıklara ayrılmakta ve bebeklik, çocukluk, ergenlik ve yetişkinlikteki seyirleri gözlenmektedir. Bedensel gelişim ağırlık ve boy ölçümlerinin yanısıra; emekleme, yürüme, koşma, yazma gibi motor becerilerin gelişimi, çevreye uymaya yarayan davranışların kazanılmasını ve iletişimde önemli olan dil gelişimini içermektedir.

Bunun dışında zihinsel gelişim, psikososyal gelişim, psikoseksüel gelişim ve ahlak gelişimi gibi ruhsal yapının birçok alanını içeren diğer gelişim alanlarından da söz edebiliriz.

Zihinsel gelişim bize birlikte yaşadığımız bebek, çocuk ya da ergenin düşünce yapısını vermesi açısından yardımcı olmaktadır. Çocuklar doğuştan bazı zihinsel beceri ve özellikler getirmekte, çevreleri ile etkileşimle ve büyüme ile erişkin düşünce yapısına kavuşmaktadır. Genellikle belirli dönemlerde olsa da çocuklar bu devreleri değişik hızlarda geçebilmektedirler. Doğumdan iki yaşına kadar duyusal motor dönem yer almaktadır. Bu dönemde bebekler çevreyi duyu organları ile öğrenirler.

Doğumdan iki aylık döneme kadar çevreye uyumlarını doğuştan gelen otomatik tepkiler olarak tanımlayabileceğimiz reflekslerle yaparlar. 2-5 aylar arası kendi bedeninin etkinliklerini beş duyusu ile düzenler. Örnek olarak görebildiği alandaki çıngırağa uzanırken, göremediği alandaki uyaranlarla ilgilenmez. 5-9 aylar arası çevreden yeni uyaranlar aramaya başlar.

Ağlar altının değiştirilmesini sağlar. Hem çevreyi değiştirmek, hem de kendi davranışlarının sonucunu merak ettiği için bir eylem başlatmaktadır. Amaçlı davranışlar başlamaktadır. 9 ay ile 1 yaş arasında çevredeki kişileri taklit etme başlar. Nesne sürekliliği başlar. Bir ile birbuçuk yaşları arasında ilgi çekmeye yönelik, kendine özgü davranışlar başlar. Birbuçuk ile iki yaşlar arasında nesne sürekliliği kazanılır, öğrenmeler başlamıştır.

Daha sonra iki ile yedi yaÅŸlar arasında sürecek olan iÅŸlem öncesi dönem baÅŸlayacaktır. Bu dönemde çocuk dilini geliÅŸtirmiÅŸ, sebep-sonuç iliÅŸkisini mantığa dayandırmadan, görünür koÅŸullara göre kurar. Anlık düşünce vardır. Kavraması basit ve sınırlıdır. Nesneyi  iÅŸlevi  açısından  deÄŸerlendirir. Bisiklet binmek için, çukur kazılmak içindir. Bu dönemdeki çocuklar deÄŸer yargılarını ve ahlak kurallarını kavrayamaz. Bu dönemde çocuklar ben merkezcidirler, yakınları onların bu bencilliklerinden yakınırlar. Nedeni ise görüş ve deÄŸerlendiriÅŸ açılarının çok sınırlı olmasıdır. Olayları baÅŸkalarının açısından göremezler ve davranışlarını baÅŸkaları için deÄŸiÅŸtiremezler. Bu dönemde zaman kavramı, canlı cansız ayrımı gibi deÄŸerlendirmeler yapılamaz, düşüncenin gücü vardır. Hareket eden tüm nesneler canlıdır. Kötü düşünceler kazaya neden olur.

Yedi  ile onbir yaÅŸları arasında somut iÅŸlemler dönemi yer alır. Çocuk gerçek olan ve algılayabildiÄŸi  ÅŸeylerle düşünür. Sınırlı da olsa mantıklı düşünce baÅŸlar. Nesneler belirli özelliklerine göre gruplara ayrılır. Bu dönemde çocuklar artık kuralların nedenlerini kavrayabilir ve uyarlar. DeÄŸer yargılarını anlamaya baÅŸlarlar. Ancak yetiÅŸkin düşüncesinin özelliÄŸi olan soyut kavramların anlaşılabilmesi 11 yaÅŸtan sonra baÅŸlar. Artık atasözleri ya da fıkralarla anlatılmak istenen gizli içerikler de yakalanmaya baÅŸlar.

Burada anlatılan ruhsal geliÅŸimin biliÅŸsel dediÄŸimiz zihin geliÅŸimi ile ilgili dönemleriydi. Bunların bilinmesi çocuÄŸun ya da ergenin sergilediÄŸi belirti ya da yakınmaların bulunduÄŸu dönemle ne kadar ilgili olduÄŸunu ve daha sonra ortadan kalkabileceÄŸini göstermektedir. Buradan çocukların anne babadan ayrılarak okul öncesi kurumlara baÅŸlayabilecekleri dönemin 2.5 yaşından sonra olduÄŸunu, küçük kuralların bu dönemden sonra verilmeye baÅŸlansa da anlaşılır bir ÅŸekilde 5-6 yaşından sonra verilebileceÄŸini, ben merkezcilikleri  nedeni  ile isteklerinin, tutturmaların olabileceÄŸi, kıskançlıkların yine bu dönemin özelliklerinden olduÄŸu, paylaÅŸma, sosyal olma ya da  empati dediÄŸimiz baÅŸkalarının düşündüklerini  ve yaÅŸadıklarını ancak 9-10 yaÅŸlarından sonra kavrayabileceklerini söyleyebiliriz.  Yine din, ölüm, ahlak gibi deÄŸer ya da kavramların anlamları da bu yaÅŸlardan sonra zihinde bir yerlere oturtulabilecektir. Anne babaların sorun olarak getirdikleri birçok yakınmanın geliÅŸim ile ilgili bu dönemlerin bilinmesi ile çözümlenebileceÄŸini, çocuÄŸun bakış açısının yakalanması ile verdiÄŸi tepkilerin anlaşılabileceÄŸini düşünüyorum. DiÄŸer geliÅŸim kuramları ile bu geliÅŸime uyan özellikleri de aktarmaya çalışacağım.