Zekâ testleri oluşturulurken zekânın yapısının ne olduğu üzerinde duru¬lur. Zekâ ile ilgili kuramlardan Thurstone Çok Faktör Kuramında "birincil zi¬hinsel yetenekler" olarak adlandırdığı kuramsal faktörlerin zekâyı oluşturdu¬ğunu ileri sürmüştür. Bu faktörler şunlardır:
Sözel anlayış faktörü; okuduğunu anlama, sözel benzerlikleri bulma, söz¬cükleri tanıma ve anlamlarını kavrama, zekâ testlerinin birincil faktörüdür. En iyi şekilde sözcük bilgisi testleriyle ölçülebilir
Sözcük akıcılığı faktörü; belirli bir kategorideki sözcükleri isimlendirme şeklinde zekâ testlerinde bulunur: "A" harfiyle başlayan kız isimlerini saymak gibi.
Sayısal faktör; basit aritmetik işlemlerin doğru ve hızlı yapılmasıdır.
Mekânsal faktör; testlerde nesnelerin mekân içinde sabit ve değişen du¬rumlarını tanımlar.
Çağrışıma dayanan bellek; zekânın bellekle ilgili işlevlerini değerlendi¬ren faktördür. Testlerde çağrışım çiftleri şeklinde ortaya çıkar: ay-yıldız, si-yah-beyaz vb.
Algısal hız faktörü; görsel ayrıntıları, benzerlikleri ve farklılıkları çabuk ve doğru olarak algılamayı içeren faktördür. Testlerde bir resimde birbirine benzeyen ya da benzemeyen şekilleri kısa sürede ayırt etmek vb. maddeler olarak verilir.
Günümüzde birçok ülkede yaygın olarak kullanılan Stanford-Binet Zekâ Ölçeği ve Wechesler Zekâ Ölçekleri, Thurstone'un çok faktör kuramına da¬yandırılarak geliştirilmiştir.
Zekâ önce tek faktör kuramıyla açıklanmaya çalışılır. Tek faktör kura¬mında zekânın bir genel yetenekten oluştuğu düşüncesi benimsenir. Bu gö¬rüşün temsilcilerinden Terman'a göre "zekâ; sayılar, sözcükler ve semboller¬le düşünme yeteneği" olarak tanımlanır.
Spearman, zekâ testlerinin iki faktörü kapsayacak şekilde hazırlanması ge¬rektiğini ileri sürmüştür. İki faktör kuramına göre, zekâ soyut düşünebilme yeteneğidir. Soyut zekâ, düşünceler arasında bağlantıları görme, bunlardan genellemeler yapma, bunları birbirine bağlama ve bir bütün hâline getirme yeteneği demektir.
Bütün zihinsel etkinlikler, "genel faktör" adı verilen ve "g" ile gösterilen bu soyut zekâ faktörünün etkisindedir. Spearman, her bireyin kendi özel ye¬teneklerini belirleyen ikinci faktörü "s faktörü" olarak isimlendirmiştir. Örne¬ğin; kişilerin sözel ve sayısal yetenekleri birbirinden farklıdır.
İki faktör kuramına göre, zekâ testlerinin amacı her bireydeki "g" faktörü¬nün miktarını ölçmek olmalıdır. Soyut ilişkileri içeren testler "g" faktörünü en iyi şekilde değerlendirebilirler: Raven'in Progresif Matrisleri ve Cattell'in Kültürden Bağımsız Zekâ Testleri gibi.